منصور سيد سجادى

33

مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى )

خراسان نگاشته شده ، نخست به كارهاى پژوهشگر ايرانى عبد الحسين زرين‌كوب اشاره مىكنيم . زرين‌كوب در مجموعه‌اى از پژوهشهاى بسيار دقيق و معتبر خود ، تاريخ و فرهنگ اقوام ايرانى ، محيط تاريخى و جغرافيايى مردمى را كه در آنجا مىزيسته‌اند مورد مطالعه و بحث قرار داده و همزمان با آن ، جنبه‌هاى گوناگون ديگر اوضاع اجتماعى سرزمين‌هاى ايرانىنشين و اقوام ساكن در آن نقاط را نيز تجزيه و تحليل كرده است 73 . لازم به يادآورى است كه بخش‌هاى شرقى فلات ايران و خراسان در كارهاى زرين‌كوب از جايگاه ويژه‌اى برخوردارند . پيش از آن‌كه از ساير كارهاى انجام شده دربارهء خراسان ياد كنيم ، لازم است به سه متن ديگر مربوط به جغرافياى ايران و آسياى مركزى نيز اشاره‌اى داشته باشيم كه عبارتند از كار عزيز اللّه بيات كه به جغرافياى ايران مربوط مىشود 74 و كار قديمى اعتماد السلطنه كه اطلاعات بسيارى در مورد تطبيق نام اماكن تاريخى با نام‌هاى امروزى ( زمان اعتماد السلطنه ) 75 را به دست مىدهد و بالاخره كار اسپينازولا با نام توران 76 كه دربارهء بخش مهمى از جغرافياى آسياى مركزى است . احمد رنجبر در كتاب خود با نام خراسان بزرگ 77 ، جغرافياى تاريخى خراسان را مورد بحث قرار داده و در طى چند فصل ، شهرهاى خراسان بزرگ را مورد مطالعه قرار داده است . وى در كتاب خود علاوه بر اطلاعات تاريخى و جغرافيايى ، اطلاعاتى را نيز دربارهء تراجم احوال اشخاص ، شاعران و انديشمندان خراسانى به خوانندگان خود ارائه مىكند . كتاب در 24 صفحه به معرفى شهر مرو و افراد سرشناس اين شهر پرداخته است 78 . سيد حسن رئيس السادات در مجموعه مقالات چاپ شده بين سال‌هاى 1365 تا 1369 ، جغرافياى تاريخى برخى از شهرهاى خراسان را مطالعه كرده است 79 . كار رئيس السادات نسبت به كار رنجبر اين حسن را دارد كه نه تنها از نوشته‌هاى مورخان باستانى بهره گرفته بلكه نتايج برخى كارهاى نسبتا جديدتر نيز در آن راه يافته است . در ميان متونى كه به جغرافيا و تاريخ خراسان و آسياى مركزى مربوط است ، بايد از دو كتاب ديگر نيز ياد كنيم . نخستين كتاب از محقق افغانى عبد الحى حبيبى 80 است كه تاريخ افغانستان ، هند شمالى ، پاكستان و بخش‌هايى از آسياى مركزى و فلات ايران را